ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ
ਹਰ ਸਫ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਤਿੰਨ ਅੰਕ, 28 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ — ਸਫ਼ੇ ਪਲਟ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕ ਅਸਲ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ।
ਹਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ।
ਜਿੱਥੋਂ ਸਭ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
ਹਥੇਲੀ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ ੴ — ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਢਾਹ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਹੀ — ਸਭ ਇੱਕੋ ਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਬੱਦਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
15ਵੀਂ ਸਦੀ
ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਪੰਜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪੰਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਨ।
ਉਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਰਹੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
1699
ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ
ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ, ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਾਟਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਦੋਂ “ਸਿੰਘ” ਤੇ “ਕੌਰ” ਜਨਮੇ।
ਇਸ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਹੈ — ਕਿਉਂਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੀ।
30 ਮਾਰਚ 1699
ਬਾਟਾ, ਖੰਡਾ ਤੇ ਬਾਣੀ
ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਾਟਾ, ਪਾਣੀ, ਪਤਾਸੇ ਤੇ ਖੰਡਾ — ਤੇ ਉੱਪਰ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਬਾਣੀ। ਏਨੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ।
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਪਾਏ ਪਤਾਸੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਠਾਸ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
1699
ਬਾਜਾਂ ਵਾਲਾ
ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਬਾਜ਼, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਨ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੱਕਰ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਇਹ ਬਣ ਗਈ।
ਬਾਜ਼ ਉੱਚਾ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਜ਼ੁਲਮ ਵੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਵੀ।
17ਵੀਂ ਸਦੀ
ਚਿੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਜ਼
“ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ” — ਇਹ ਸ਼ੇਖ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ।
ਜਿਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
17ਵੀਂ ਸਦੀ
ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਸਤਰ
ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਹੋਲੀ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦਿੱਤਾ — ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਗੱਤਕਾ ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿਊਂਦੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
1701 ਤੋਂ
ਦਿੱਤਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ
75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 18 ਸੇਰ ਦਾ ਖੰਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲੈਣ ਤੁਰੇ।
ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲਿਆ।
1757
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਬਚੇ
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਨਾਮ ਹੀ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।
ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹੈ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁੱਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।
18ਵੀਂ ਸਦੀ
ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਬਾਜ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਵਾਇਤ ਹਾਲੇ ਟੁੱਟੀ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਅੰਕ ਇੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਅਗਲੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮਕਾਲੀਹਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ।
ਚਾਲੀ ਬਨਾਮ ਲੱਖਾਂ
ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ, ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ। ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੋਹ 1704
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ 17 ਸਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੋਰਿਆ — ਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
7 ਪੋਹ 1704
ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ
ਭੀੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰ ਕੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਰੰਗ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਾਲਾ-ਚਿੱਟਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਲਹੂ ਲਾਲ ਹੈ — ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰੰਗ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।
7 ਪੋਹ 1704
ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ
ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਖ ਕੇ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ।
ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ — ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵੀ ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ।
7 ਪੋਹ 1704
ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ
ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਸਤਰ, ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ — ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ।
ਇਹੀ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
7 ਪੋਹ 1704
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ
ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (9) ਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (7)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਬਦਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਮਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
13 ਪੋਹ 1704
ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਪਿੱਛੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ — ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।
ਪੋਹ 1704
ਪੂਰੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਇਤਿਹਾਸ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ।
18ਵੀਂ ਸਦੀਹਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ।
ਜੋ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ
ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਅੰਕ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ — ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਜੂਨ 1984
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ
ਇਸ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ — ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ।
ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਗਏ।
ਨਵੰਬਰ 1984
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਟੈਂਕ ਤੇ ਫ਼ੌਜ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘ। ਪਿੱਛੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ।
ਜੂਨ ਦਾ ਉਹ ਹਫ਼ਤਾ ਸਿੱਖ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਗਿਆ।
ਜੂਨ 1984
ਬੁਰਜ ਤੋਂ
ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਪਰਿਸਰ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਆਗੂ
ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ।
ਜੂਨ 1984
ਵਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
1971 ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਜਿਸ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਾਈ, ਅਖ਼ੀਰ ਉਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984
ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਖਾ
ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ — ਪਰ ਸਿੱਖ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਜੂਨ 1984
ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣਾ
ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸੇ ਅਧੂਰੇ ਰਾਹ ਬਾਰੇ ਹੈ।
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਜਿਸਨੇ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ
ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਸਨੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਚੁੱਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਪਤਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ 1995 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ — ਪਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਬਚ ਗਏ।
1995
ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ
ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲੀ ਨਾਲੋਂ ਗੱਲ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਅੰਕ ਇੱਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਸਤਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਅੱਜ ਵੀਜੋ ਸਫ਼ਾ ਪਸੰਦ ਆਇਆ, ਉਹ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਵੀ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਹਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ framed print ਜਾਂ canvas ਵਜੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਪੂਰਾ ਅੰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਗਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।