ਕਲਾ ਉਹ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਜੂਨ 1984 ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ, ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹਨ — ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਇਹ ਲੜੀ ਉਸੇ ਖ਼ਲਾਅ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ — ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਾ, ਉਹ ਸਿੰਘ ਜੋ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ।

ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਲਈ ਹੈ — ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।